Prof. Dr. Oğuz Nuri Babüroğlu: Burada tutsa tutsa ‘ortak akıl’ tutar dedik

Doğan Selçuk ÖZTÜRK

● Hocam, kısaca kendinizden bahseder misiniz?

Memur ve bürokrat bir ailenin ferdiyim. Ankara’da doğdum ancak anne babam aslen Erzurumlu. Çocukken babamla Ankara’da çeşitli etkinliklere giderdik ve ben orada benden büyüklerle Erzurum barı tutardım. Daha sonra on iki değişik yörenin halkoyunlarını oynadım. Hatta yurt dışında birinci paramı halk oyunlarından kazandım. Profesyonel tiyatro oyunculuğu yaptım, Ankara’da çocuk tiyatrolarında oynadım. Hasebiyle sahne sanatlarıyla çok haşır neşir bir çocukluğum ve gençliğim oldu. Daha sonra yaptığım işlerde de daima sahne sanatları hakimdir. 82’den beri öğretim üyesiyim, sınıf bir sahnedir, idare danışmanlığı şirketimizde 88’den beri iştirakli sistemleri uyguluyoruz, orada da bir sahnede üzereyiz.

TED Ankara Koleji’nde okurken okul kanalı ile burs kazanarak İngiltere’ye gittim ve liseyi orada bitirdim. Sonra University of Sussex’de sanayi mühendisliği lisansı aldım. TÜBİTAK’tan doktora bursu kazanarak birinci evvel University of Lancaster’da lisansüstü seviyede yöneylem araştırması okudum. Sonra da Amerika’ya Wharton School’a gittim ve orada toplumsal sistem bilimleri doktorası yaptım. 1982-88 yılları ortasında Amerika’da hocalık yaptım. Evvel West Chester, sonra Clarkson Üniversitesinde çalıştım. 86 yılında işletme fakültelerine memleketler arası akreditasyon veren AACSB’nin eğitim inovasyonu mükafatını Edward Deming ile paylaştım.

1989’da Türkiye’ye geldim ve Bilkent Üniversitesi’nde çalışmaya başladım. 17 yaşında gittiğim yurt dışından 18 sene sonra döndüğümde Türkiye maceram başladı. Evvel iki farklı sistemin, arama konferansı ve iştirak tasarım toplantısının bir ortada olduğu bir broşür hazırladım ve birçok şirkete gönderdim. Ansızın on beş değişik şirketten karşılık geldi ve Tofaş, Ülker, İGSAŞ vd. ile çalışmaya başladık.

88’den bu yana Sabancı, Koç, Eczacıbaşı, Güçlü, Kibar, Akkök, Anadolu, Yaşar, Eti, Erdemir ve Oyak üzere büyük Türk şirketlerinin yanı sıra Siemens, Novartis, Netaş, Google, Henkel, IBM vb. yabancı sermayeli şirketlerle çalıştık. Çalıştığımız kurumlar ortasında Türkiye’nin en büyük dernek ve vakıfl arı, neredeyse bütün bakanlıklar, odalar, kalkınma ajansları ve sıfırdan kurulan üniversiteler var.

YENİ BİLGİYİ İŞTİRAKLİ METODOLOJİLERLE ÜRETİYORUZ

● Arama kavramından başlayalım mı hocam, biraz kavramları ve metodolojiyi anlamak ismine.

Aslında aksiyon araştırmasından başlamamız lazım. İçinde bulunduğum ekolün ismi hareket araştırması. Arama konferansı, karar konferansı, diyalog konferansı vb. bütün bu yüz yüze iştirakli yolların hepsi aslında aksiyon araştırmasının usulleri. Türkiye’ye geldiğim vakit şimdi hareket araştırmasından (action research) bahsetmek çok zordu. Zira ortada bir yöneylem araştırması (operations research) vardı. Hareket araştırması ne pekala? Birlikte yeni bilgiyi üretme. İnsanların kendi tahlillerini kendileri bulması lazım, bizim değil. Yeni bilgiyi iştirakli metodolojilerle üretiyoruz. Herkes kendi bilgisini ortaya koyuyor, birbirini ikna ediyor, ortak akıl istikametinde bir taahhüt veriliyor ve sonra da ortak çıkar – ortak aksiyon mutabakatları yapıyoruz. Kıymetli olan oradan bu mutabakatlarla çıkmak. Yoksa iki gün konuştuk konuştuk her şey havaya gitti değil.

88’e dönersek, arama paradigması içerisinde ‘ortak zemin’ (common ground) bulmanız gerekir. Ancak ortak yer kavramını anlatmakta zorlanacağımız için burada tutsa tutsa ‘ortak akıl’ fiyat dedik ve bu kavramı Türkiye’ye kazandırdık. 88’den beri en az 50 şahıstan oluşan 1.500 arama konferansı yapmışız, hasebiyle Türkiye’de bizi deneyimlemiş 80-90 bin kişi var.

● Unutamadığınız birkaç toplantı anınızı dinleyebilir miyiz?

II. Kalite Kongresi’nde ‘sıfır hiyerarşi’ bahisli bir sunum yaptım. O devirde toplam kalite hareketi devam ediyordu ve herkes ‘sıfır hata’dan bahsediyordu. Sıfır kusur. Sıfır bekleme (tam vaktinde üretim). Bir ‘sıfır’dır gidiyordu. Biz de dedik ki ‘asıl bu şey çalışacaksa tertiplerin değişmesi lazım.’ Sıfır hiyerarşi olması lazım ve yatay tertibe dönüşmeliyiz. Sunum yaptığım esnada Kalite Derneği yöneticileri, Brisa’ya Avrupa’da EFQM mükafatını kazandıran bireyler üstüme yürüdüler nasıl bu türlü bir şey söylersin diye. Kürsüye anlattığım yere kadar geldiler. İtiraz ediyorlardı, güya Meclis ortamı… 90’ların başında bu türlü bir şey yaşadım. Sahiden Türkiye’nin bam teline basmıştım.

Natürel bizim işler daha da büyüdü, TÜSİAD ile Türkiye’nin sanayi stratejisi ile alakalı çalışmaya başladık. Bu çalışmaların birinde OSD’nin uzun yıllar genel sekreterliğini yapmış olan Ercan Tezer Hoca da vardı. Biz iki buçuk gün çalışıyoruz arama konferanslarında, akşamları da çalışıyoruz. O bir küme sanayiciyi toplamış. Akşam yemeğinden sonra geldiler. “Biz sendika kurduk hocam. Bizi çok çalıştırıyorsun” dediler. Sendika üyeleri daima tanınmış endüstriciler… (Gülüyor) Ercan Hoca’nın muzipliği vardı alışılmış, Allah rahmet eylesin. Gitmiş herkesi örgütlemiş. “Biz akşam çalışmayacağız” dediler, saatleri de azalttılar, bu türlü güzel bir cümbüşümüz oldu.

“BAŞKANIMIZA ULA RIFAT MI DİYECEĞİM?”

● Arama konferansının sisteminden ötürü çeşitli dirençlerle karşılaşmışsınızdır.

Arama konferansında herkesin hiyerarşisini sıfırlamanız lazım. Unvan, patronaj, bilgi vb. güç kaynaklarını ortadan kaldırmalısınız. Herkese isimlik taktırarak başladık. Ön ismi büyük, soy ismi küçük harfl erle yazıyorduk. OĞUZ Babüroğlu üzere. 88’den beri bu türlü yapıyoruz, bunu artık bütün bölümler öğrendi. Artık kolay fakat o vakit zordu. Mesela 80’lerin sonunda çok yeterli bilinen gazetecilerden bir adedine, tıpkı vakitte profesördü, isimlik taktıramamıştık. O vakit bunu yaftalanmak olarak düşünüyorlardı ve kimilerine Yassıada yargılamalarını çağrıştırıyordu.

Güç eşitliğini sağlamak için yaptığımız şeylerden biri ortamdaki düzenlemelerdir. Bizde masa yoktur, sandalyeler ve fl ipchartlarla çalışırız. İştirakli formülden ötürü kimsenin bir oburunun ensesini görmeyeceği yarım ay tertibinde bir oturma nizamımız var. Ancak kamuyla çalışınca daima ön tarafa bir protokol yapmaya çalışıyorlar. Akşam gidiyoruz. Masalar konmuş ön tarafa, kürsü konmuş. Kaldırtıyoruz, sonraki sabah yine masaları konmuş buluyoruz. Natürel isimlik yazdırıyoruz. Bir de herkese arama konferansı müddetince isimle hitap edilmesini rica ediyoruz. Neredeyse 88’den beri beyefendi, hanım, liderim sözcüklerini kullandırtmamaya çalışıyoruz.

Rıfat Hisarcıklıoğlu’nun TOBB Lideri olduğu birinci vakitlerdi, Lider Vekili de Halim Mete idi. Halim Ağabey çok nüktedan birisi, geldiği toplantılarda kahkahalar eksik olmaz. Neredeyse bütün oda liderlerinin, yaklaşık 80 kişinin olduğu bir arama konferansı düzenlemiştik. İşte anlatmaya başladım, ismen hitap edeceğiz diye. Rıfat diyeceğiz, Halim diyeceğiz. Hayli bilindik beşerler var. Halim Mete kelam aldı. Kalktı. “Yani ben artık Rıfat Liderimize ula Rıfat mı diyeceğim?” diye sordu ve herkesi güldürdü. Prosedür gereği o denli demek zorundaydı.

1995 Ağustosunda Sabancı Üniversitesi arama konferansını yapıyoruz. 55-60 kişi toplamışız. 25 farklı ülkeden gelen bilim insanları vardı. Bülent Eczacıbaşı üzere sanayicilerin yanı sıra olası rektör adayları ve öğrenciler de vardı. Bilhassa akademisyenler ve gazeteciler arama konferansı ortamına sıkıntı ahenk sağlıyorlar. Zira hepsinin bilgi düzeyi yüksek ve kısa anlatmayı da sevmiyorlar. Kesinlikle ayrıntılı giriş, gelişme, sonuç; yani bildirim verir üzere… İkinci günden sonra hocalar kazan kaldırdı. “Böyle olmaz! Bu türlü konuşturulmaz! Bu türlü çalıştay olmaz!” Metodu uygulatmamak için klasik konferans sisteminin kurulmasını istediler. Kazan kaldıranlar dünyaca bilindik Türk hocalarımızdı. Bütün akşam sabaha kadar Güler Hanım bu ayaklanmayı engellemek için efor sarf etti. Kendisine o vakit teşekkür etmiştim, bir daha teşekkür ediyorum. Arama konferanslarında prosedürün dostlarının olması lazım kesinlikle. Deneyimlemiş olanların olması kıymetli. O vakitler biraz da gençtim doğal, genç bir hocanın yahut bir profesyonelin bunları yaptırıyor olması, oradaki hiyerarşiyi sarsıyordu.

Merkez Bankası ile iki farklı çalışma yaptık

● Kamu kurumları ile yaptığınız çalışmalardan birini anlatabilir misiniz?

Bir tezat olduğunu düşündüğüm için şunu anlatayım. Merkez Bankası ile hem Gazi Erçel hem de Süreyya Fedai vaktinde çalıştık. Erçel ile “MB nasıl bağımsızlaşır”, Fedai ile “MB nasıl Avrupa Merkez Bankası’nın bir uydusu olabilir?” sorusunun yanıtını aradık. 4 sene ortayla… 2004’te Türkiye Avrupa Birliği patikasındaydı, AB’ye girildiğinde kurumlarımız AB kurumlarının uzantısı olacaktı. Bilhassa de Merkez Bankası. Paramız Avro olacaktı. Yani birebir kurum bir yandan merkezi hükümetten bağımsızlaşırken öbür taraftan Avrupa Merkez Bankasına bağımlı hale gelecekti. Bu manada tıpkı kurumla yaptığımız farklı bir çalışmaydı.

‘Konuşan kafalar’ yüz yüze ortamı haline geldi

Biz yüksek öğretim dünyasında açık öğretim sisteminden çok da hoşnut değildik. Açık öğretimde kızdığımız mevzulardan biri, bilgiyi sıradanlaştırmanın ötesinde ‘konuşan başlar sendromu’ydu. Bu ‘konuşan kafalar’ pandemi ile birlikte en hakim yüz yüze ortamı haline geldi. Yani ‘can cana’dan ‘cam cama’ya geçtik. Ve açık öğretim intikam aldı bizden, açık öğretimdeki konuşan başlar gelip herkesi birer konuşan baş yaptı. Biz de artık ‘yüz yüze’yi bu türlü yapmaya başladık. İşte kelam alacaksan ekranında sanal el kaldırtıyoruz. Beğeniyorsan alkış emojisi, çok beğeniyorsan kalp emojisini kullanıyorsun vs. “Bu çağda bu koşullarda çalışma hayatı nasıl olacak?” diye sorduğumuzda o denli gözüküyor ki aksiyon araştırmasının prosedürleri çok daha ağır basacak. Zira fizikselden uzaklaştıkça ortak bir şeyleri üretme daha fazla formüllü ve düzenekli olmak zorunda. Hasebiyle bizim bilim koluna olan muhtaçlık giderek artıyor.

Bunları da beğenebilirsiniz