Manipüle edilmiş görseller nasıl anlaşılır?

Bir olay meydana geldiğinde ya da kriz bölgelerinden haberler yayınlandığında, fotoğraflar çoklukla ispat fonksiyonu görür. Kıssaya bakış açımızda, görseller epey belirleyicidir. Bilhassa de “inanılmaz lakin gerçek” kategorisindeki bir olay ya da öykünün, emniyetli ve inandırıcı görünmesi için illa ki bir görselle desteklenmesi gerekir. Örneğin Paris’teki ünlü Notre Dame Katedrali’ndeki yangın, pekâlâ Twitter’da viral olan bir söylentiden ibaret olabilirdi. Lakin yanan katedralin fotoğrafları farklı açılardan ve kaynaklardan yayınlandığı anda, imkansız üzere görünen bu olayın sahiden vuku bulduğuna herkes ikna oldu.

Paris’teki tarihi Notre Dame Katedrali’ndeki yangın gerçek bir haberdi

Bazen de makul bir bakış açısını ya da iddiayı doğrulamak yahut yalnızca dikkat çekmek için eski, manipüle edilmiş ya da tümüyle kurgulanmış fotoğraflar da sirkülasyona sokulabiliyor. Burada dikkat edilmesi gereken temel kural şudur: Öykü kulağa ne kadar inanılmaz geliyorsa, burada kullanılan fotoğrafın geçersiz olma mümkünlüğü da o kadar artar.

Manipülasyondan şüphelendim, ne yapmalıyım?

Fotoğrafları düzenlemeyi sağlayan yazılım ve uygulamalar, görsellerde manipülasyonu ve böylelikle uydurma kıssaları inandırıcı kılmayı oldukça kolaylaştırır. Şayet bir görselde fotomontaj yapıldığına dair kuşku oluşursa, evvel kaynağını araştırmak gerekir. Ajans yahut muhabir fotoğraflarında, telif hakkını simgeleyen ve İngilizce “copyright” sözüne atıfta bulunan © sembolü ve kaynağın ismi yer alır. Olağan bu sembol ve kaynak ismi, üzerinde manipülasyon yapılmış bir görseli inandırıcı kılmak için de kullanılabilir. Bu durumda ya fotomontaj yapılmış fakat telif hakkı ibaresine dokunulmamış ya da montajlanmış görselle uydurma bir telif hakkı ve kaynak ibaresi sonradan eklenmiş olabilir.

Bir fotoğrafın gerçek olup olmadığını anlamak için en pratik ve süratli bir yol, “tersine görsel arama” yapmaktır. Bu sayede bir manzaranın daha evvel yayınlanıp yayınlanmadığı ve yayınlanmışsa ne vakit ve nerede yayınlandığı basitçe öğrenilebilir. Çabucak çabucak tüm arama motorları, bu hizmeti sunmaktadır.

Google, fotoğraf arama işlevleri ile geniş bir data bankası sunuyor

Örneğin https://images.google.com adresine gidip buradaki seçeneklerden biri kullanılabilir: Ya ilgili resmi aygıtımıza indirdikten sonra sayfadaki “fotoğraf makinesi” sembolüne tıklayıp ilgili görseli yükleyerek arama yapabiliriz. Bir öteki seçenekse arama hanesine ya görselin URL adresini kopyalayıp yapıştırmak ya da görseldeki kişi ve/veya bahisle ilgili arama yapmak. Kavram aramasını sesli komutla yapmak da mümkün. Ayrıyeten çıkan sonuçlardan birinin üzerine tıkladığınızda alttaki “benzer görseller” ibaresi aracılığıyla o fotoğrafın öteki boyutlarına yahut benzeri görsellere ulaşılabilir.

Yeniden Google’ın bir öteki hizmeti olan “Lens” de misal hedeflerle kullanılabilir. Daha çok eser ve objelerin internette aranması için tasarlanan bu hizmeti, fotoğraf aramasında da kullanmak mümkün. Fakat üstte belirttiğimiz görsel arama hizmeti, çok daha kapsamlı ve emniyetli bir sonuç vermektedir.

Alternatif görsel arama araçları var mı?

Google’ın görsel aramasının dışında tıpkı hedef için Yandex ve TinEye da kullanılabilir. Asla tek bir araca güvenmemelisiniz. Yandex, Amerikan Google’ın Rus muadilidir. Bilhassa Rusya yahut eski Sovyetler ile ilgili imgeler kelam konusu olduğunda, Google’a göre çok daha kapsamlı sonuçlar verebilir.

TinEye’ın en büyük avantajı, sonuçların tarihe nazaran sıralanması. Bu, bir fotoğrafın ne vakit yayınlandığını ya da yüklendiğini öğrenmenin en kolay yoludur. Lakin TinEye, bir görselin Facebook, Instagram yahut Messenger üzere platformlarda birinci ne vakit paylaşıldığına dair bilgi veremiyor. Çünkü uygulama lakin, görselin bir web sitesinde yahut Twitter’da yayınlandığı tarihi görüntüleyebiliyor.

Buna ek olarak, tüm ilgili arama motorlarını birleştiren ve tarayıcıya eklenti olarak yüklenebilen bir araç var: InViD/WeVerify eklentisi, imgelerin özgünlüğünü doğrularken, tıpkı vakitte büyüteç ve meta data tahlili üzere çok faydalı kimi ek özelliklere de sahip.

Eski fotoğraflar mı yoksa manipüle edilmiş içerik mi?

Mayıs 2021’de İsrail ile Filistinliler ortasında Gazze’de meydana gelen çatışmalara dair örnek bir fotoğrafın, yeniliğini yitirmiş yahut manipülasyona uğramış olup olmadığını öğrenmek için bilakis görsel araması yaptık.

Gazze’de bir çocuğu gösteren bu fotoğrafın çekildiği tarih Mayıs 2021 değil, 2014

Çatışmalarla ilgili yayınlanan haberlerde, Gazze’deki yıkılan binaların ortasında Filistinli bir erkek çocuğun resmi sık sık kullanıldı. Yaptığımız bilakis aramada, bu fotoğrafın birinci yayın tarihinin Mayıs 2021 değil, 19 Ekim 2014 olduğu ortaya çıktı.

İşin daha da değişik tarafı, fotoğraf ajansı Getty Images’ın servisi ettiği ve AFP haber ajansından Mahmud Hams’a ilişkin olduğu anlaşılan bu görsel, Suriye’deki hava akınlarının neden olduğu tahribatla ilgili haberlerde de çeşitli medya kuruluşları ve toplumsal ağlar tarafından ağır formda kullanıldı ve hala de kullanılmaya devam ediyor.

Gerçek görsellerin, farklı bir öykü anlatmak için Photoshop üzere fotoğraf düzenleme programlarıyla manipüle edildiği durumlar da karşımıza çıkabiliyor. Bu türlü görsellerin tespiti için daha kapsamlı tahlil yazılımları gereklidir. Forensically ve Foto Forensics, en yaygın olan foto tahlil programları ortasında yer alıyor. Buralarda yapılan tahliller, tuhaf bir gerçeği de ortaya çıkarmış: Fotomontaj yoluyla görsellere en çok eklenen motiflerin başında -nedendir bilinmez- köpekbalıkları geliyor!

Forensically’nin sık kullanılan özelliklerinden biri de “Noise (Gürültü) Analizi” aracıdır. Görsele sonradan eklenmiş kısımda ekseriyetle piksel (gözek) yoğunluğunda bir farklılık vardır. Manzaranın elde edilmesini sağlayan ve denetim edilebilen en küçük ünite olan pikselleri, çıplak gözle fark etmek neredeyse imkansızdır. Birebir halde imkansız olan bir öbür şey de manipüle edilmiş kısımlarla yepyeni fotoğrafın tümüyle birebir piksel yoğunluğuna sahip olmasıdır. İşte bu duruma, fotoğrafçılık lisanında “gürültü” ismi verilir. Bir manzara ne kadar sık değiştirilirse, gürültü düzeyi de o kadar yüksek olacaktır.

Bir başka faydalı özellik de yanılgı seviyesi (ELA) tahlilidir. Bu söz, JPEG sıkıştırma suratındaki farklılıkları vurguluyor. İsveçli etraf aktivisti Greta Thunberg ile ilgili Kasım 2019’da viral olan ve “Zaman yolculuğu” olarak isimlendirilen fotoğrafı, yanılgı seviyesi açısından inceledik. 1898’de çekildiği belirtilen fotoğrafta, Kanada’daki bir altın madeninde çalışan üç çocuk görülüyor. En sağdaki kız çocuğu, Greta Thunberg’e şaşırtan derecede benziyor.

Greta Thunberg’e benzerliği ile dikkat çeken kızın manzarasının yer aldığı ve 1898’de Kanada’da çekilen fotoğrafın gerçek olduğu belirlendi

Analizimizin sonucu, Washington Üniversitesi’nde dijital ve görsel malzemeler uzmanı olan Kristin Kinsey’in açıklamalarını teyit etti: Kelam konusu fotoğrafta en ufak bir fotomontaj yahut gibisi bir oynama yok. Bu siyah-beyaz görsel, yüzde yüz gerçek.

Ekran manzaralarına dikkat!

Lakin yalnızca fotoğraflara kuşkuyla yaklaşmak yetmez. Ekran manzarası görselleri de her vakit gerçeği yansıtmayabilir. “Screenshot” olarak da söz edilen ekran manzaraları, ilgisiz ya da uydurma bir içeriğe entegre edilmiş olabilir. Örneğin geçtiğimiz Aralık ayının başında, Deutsche Welle tarafından hazırlandığı belirtilen ve Almanya’daki binlerce aşı tersinin, korona tedbirlerini protesto etmek için düzenlenen şovda toplu olarak öpüştüğü sav edilen bir haberin ekran imajı sirkülasyona sokuldu. Lakin, Almanya’da 2021 sonunda çekildiği argüman edilen fotoğrafın, gerçekte 2011 yılında Güney Amerika ülkesi Şili’de çekildiği anlaşıldı. DW, bu fotoğrafı hiçbir vakit yayınlamadı ve münasebetiyle paylaşılan ekran imajı de düzmeceydi.

Tıpkı kuşkulu yaklaşımın, toplumsal medya görselleri için de gösterilmesi gerekiyor. Toplumsal ağlardaki gönderilere ilişkin olduğu argümanıyla paylaşılan ekran imgelerindeki iletinin, kelam konusu hesap tarafından nitekim o halde paylaşıldığının kesin delili olmayabilir. Çünkü bir tweet metni, imaj düzenleme programı yahut öteki araçlara gerek olmadan da “kaynak kodu” aracılığıyla birkaç dakika içinde manipüle edilebilir. İsterseniz paylaşımdaki kimi kavramları değiştirebilir, isterseniz büsbütün yeni bir bildiri yazabilirsiniz.

Sonuç, şaşırtan derecede gerçekmiş üzere görünür. Yapılan değişiklikler elbette özgün profilde yayınlanmaz, fakat orta yüze yansır. Böylelikle hakikaten o profilde yayınlanmış üzere ekran imgesi almak mümkündür.

En âlâ araç ve uygulamalar bile yanılgı yapar

Hiçbir doğrulama ve tahlil formülü tek başına kusursuz değildir. Bu nedenle, her vakit birkaç arama motoru, araç ve uygulama kullanarak, sonuçları mukayese etmenizi tavsiye ederiz. Bir imajın özgünlüğüne güvenmiyorsanız, doğrulama programlarından birini kullanarak görselle ilgili ve art plan bilgilerini araştırın.

Şayet kıssa “gerçek olamayacak kadar muazzam” ise muhtemelen gerçek da değildir. Kuşkunuz varsa temkinli davranın ve doğrulamadan evvel görseli paylaşmaktan kaçının. Aksi takdirde sahtecilerin tuzağına siz de düşmüş olursunuz.

Rachel Baig

© Deutsche Welle Türkçe

Bunları da beğenebilirsiniz