Bilgi kirliliği ve pandemi: Doğru bilgiye nasıl ulaşırız?

Uzmanların pandemi sırasında tavsiyelerini değiştirmesinden hiç rahatsız oldunuz mu? Ya da “alternatif uzmanların” hak ettikleri ilgiyi görmemesine sinirlendiniz mi? Ne de olsa bu uzmanların da bir kısmı tabip yahut profesör titrine sahip. Kim emniyetli uzman olarak kabul edilebilir? Kim kabul edilemez? Bilim insanları neden daha birkaç gün evvel söyledikleri şeye sadık kalmıyor? Öteki bir deyişle: Bilim nasıl işliyor?

Öncelikle berbat bir haberimiz var: Bilim, hakikat ve kesin bilgi isteğini asla yerine getirmeyecek. Hatta o denli olduğunu da tez etmiyor.

Almanya’daki Charité Hastanesi’nde araştırmacı olan Ulrich Dirnagl, “Bilim, bilimin kendisini daima sorguladığı bir süreçtir ve bu da kendini düzeltmesine imkan tanır” diye tanımlıyor bilimi. O ve çalışma arkadaşları Berlin Sıhhat Enstitüsü’nde (BIH) biyomedikal araştırmalarda kalite idaresinden sorumlu. Bir öbür deyişle, araştırmalar hakkında araştırmalar yapıyorlar.

Anekdotlara inanmak

Bilimsel çalışmalar genelde emsal bahislerde daha fazla çalışmaya ve düzeltmeye yol açsa da, tüm hipotezler yahut sonuçlar eşit tartıya sahip değil. Pandeminin kimi kademelerinde anlatılan pek çok öyküden biri muhtemelen şöyledir: “Bir arkadaşım ebe. Ve bayanların landıktan sonra çok sayıda düşük yaptığına şahit olmuş.” Bu üzere anekdotlar, insanların birinci başta dehşete düşmelerine neden olabilecek cinsten öyküler. Zira sonuçta kelam konusu kişi bir ebedir ve ne hakkında konuştuğunu bilmektedir. Bir ebeden gelsin ya da gelmesin, bu türlü bir anekdot, olsa olsa bu mevzuyu daha yakından incelemeye teşvik edici olabilir. Charité Hastanesi’nden Dirnagl, “Bir anekdot katiyetle bir hipotez oluşturabilir” dese de “Ancak nedensel bir bağ kurulacaksa, bu hipotez daha sonra aşikâr çalışmalarda test edilmelidir” diye ekliyor. Örneğin şimdiye kadar dünya çapında 8,7 milyar dozdan fazla aşı uygulandığı halde aşılar ve düşükler ortasında hiçbir temas bulunamadı.

Argümanlar incelemeye tabi olmalı

Bir ebenin müşahedesinin büsbütün insani bir sistemden türemiş olması çok mümkün. Bu sistem da doğrulama yanlılığı. Bu bilişsel kusur düzeneği, evvelden var olan inançlarımızı yahut önyargılarımızı doğrulayan bilgileri tercih etmemize neden olur. Ve hiç kimsenin bu düzeneğe karşı bağışıklığı yoktur. Roland Imhof, komplo zihniyeti üzerine araştırma yapan bir toplumsal psikolog ve “Bu bahiste yardımcı olacak tek şey, kendi kendine şeytanın avukatlığını yapmaktır” diyor. Yani, sahip olduğunuz görüşün tam bilakis de bakmak.

Önerdiğimiz linkler

BioNTech Omicron’a özel korona aşısı üretiyor

DSÖ: Avrupalıların yüzde 50’den fazlasına Omicron bulaşabilir

Bilim insanları, komplo teorisyenlerine kıyasla kusur yapmaya meyilli olduklarının çok daha fazla farkında olduklarından, büyük olasılıkla aşılama ve düşükler konusunu araştırmaya devam edecekler. Dirnagl, “Organize şüphecilik bilimsel bir standarttır” diyor ve ekliyor: “Elde ettiğimiz sonuçlarda ve çıkarımlarımızda kusur yapabileceğimizi bildiğimiz için biz bilim insanları temelde kuşkucuyuz. Kendimiz hakkında da böyleyiz.” Bu nedenle, bilimsel mecmualarda yayınlanması amaçlanan çalışmalar yahut makaleler, yayından evvel ilgili alandaki başka uzmanlar tarafından incelemeye tabi tutuluyor. Yayın öncesi platformlara yüklenen araştırma sonuçları bile, bilim insanları tarafından eleştirel olarak okunur ve incelenir. Bu sistemlerden hiçbiri eksiksiz değil elbette lakin formülde yahut hesaplamada yapılabilecek yanlışların bulunma mümkünlüğünü artırırlar. Dirnagl, “Organize şüphecilik birebir vakitte, uygun çalışmaların kendi araştırmasının sınırlılıklarından (araştırmanın) en sonunda bahsetmesi manasına da gelir” diyor. Örneğin müellifler, araştırmada incelenen kümenin nispeten küçük olduğunu, uygun bir denetim kümesinin mümkün olmadığını yahut araştırmacıların rastgele bir nedenle makul istikametleri dikkate alamadıklarını yazabilirler. Dirnagl, bilimsel şeffaflığın başka araştırmacıların sonuçları tekrar üretmesine müsaade verecek formda yayıncılık yapmak manasına da geldiğini ekliyor.

Kanıtlamak ya da kanıtlamamak

Bilim, gerçeği ortaya çıkarmaya niyetli de değildir. Dirnagl’a nazaran, “Bir hipotezi yanlış olarak ortaya çıkarmak çok daha kolay. (Zira) kuğuların beyaz olduğu varsayımı, birinci siyah kuğu görülene kadar geçerli. Ve (bilime göre) bu kuğuları arayanlar, ne kadar titiz olsalar da en azından bir adedini gözden kaçırabilirler ki bu da asla göz arkası edilemez.”

Çok azımız birer araştırmacı. Pek çoğumuzun bir çalışmada sunulan deneyleri ve hesaplamaları tekrar üretme imkanı hudutlu. Ve hepimiz virolog olsak bile, örneğin atmosfer fiziği hakkında çok az fikrimiz olacak. Sonuçta bu bir inanç sıkıntısı.

Toplumsal psikolog Roland Imhoff ve meslektaşları Pia Lamberty ve Olivier Klein, bir araştırma kapsamında insanların uzmanlara olan inancını mercek altına aldı. Komplo teorilerine en az ilgi duyan şahısların, bilim insanlarının desteklediği hipotezlere güvenme olasılıklarının daha yüksek olduğunu buldular. Çalışmada hipotezlerin içeriği ikincil bir rol oynadı. Imhoff, “Uzun bir mühlet bu durum mantıksız bulundu” dese de aslında çok mantıklı. Imhoff, “Toplum olarak, bir fikir birliği oluşturmaya ve bu fikir birliğine güvenmeye bağımlıyız” diyor.

Charité Hastanesi’nde çalışan virolog Christian Drosten, 2002-2003’teki SARS salgınına neden olan virüs olan SARS-CoV-1’in 2003 yılında keşfedilmesinde yer aldığı ve o vakitten beri koronavirüsler üzerinde araştırmalar yaptığı için Almanya’da geniş ölçüde itimat topluyor. Ayrıyeten Covid-19’a neden olan virüs olan SARS-CoV-2 ile ilgili bir dizi yayını da var.

Aslında beşerler, büyükannelerinin kendilerine gönderdiği YouTube görüntüsündeki telaş verici teorilerin doğruluğuna, pubMed üzere bilimsel araştırmaların yayınlandığı çevrimiçi data tabanlarından bakabilir ve bu mevzunun uzmanlarca ele alınıp alınmadığını denetim edebilirler.

Drosten’in yayınları bile başka bilim insanlarının incelemesinden geçer not almak zorunda. Bilgi tabanlarında araştırma yapmak, çoğumuzun yapmak isteyeceğinden daha meşakkatli bir iş olabilir. Lakin, bilim insanı olmayanlar olarak dikkat etmemiz gereken bir nokta var. Dirnagl’a nazaran, “Bir şeyi yüzde 100 hakikat ilan eden herkes, kuşkulu bilimsel davranışlar sergiliyor. (Öte yandan) spike proteinin insanı zehirlediğini söylemek üzere çok bir hipotez ortaya atan herkes de çok ispat standartlarına tabi tutulmalı.”

Ve bir YouTube görüntüsü da bu standartları tutturan bir delil sayılmıyor.

Julia Vergin

© Deutsche Welle Türkçe

Bunları da beğenebilirsiniz